Positieve desintegratie

Het woord crisis wekt bij de meeste mensen een negatief gevoel op. Maar van oorsprong is het woord helemaal niet negatief geladen. Het komt van het Griekse werkwoord krinomai, wat scheiden, beslissen, oordelen betekent. Vanuit die betekenis zou je kunnen zeggen dat een crisis een wending is. Het begin van een nieuwe toekomst.

Kazimierz Dabrowski is een een psycholoog en psychiater die leefde in de vorige eeuw. Hij ontwikkelde een theorie over persoonlijkheidsontwikkeling en noemde deze Positieve desintegratie. Omdat we doorgaans desintegratie of ‘uiteenvallen’ niet interpreteren als iets positiefs, lijkt die combinatie van woorden op het eerste gezicht tegenstrijdig. Wat Dabrowski bedoelt is het op een positieve manier loskomen van je omgeving. Je kunt Dabrowski wel een omdenker noemen, terwijl dat woord in zijn tijd vast nog niet bestond.

Desintegratie waarvan?

Als je desintegreert, kom je buiten de kring van mensen in je omgeving te staan. Bijvoorbeeld omdat je je anders voelt dan hen. Het kan zijn dat je je niet thuis voelt in de groep waarmee je je aanvankelijk identificeerde. Dit kan je een eenzaam en verloren gevoel geven. Het roept vragen op als: wie ben ik eigenlijk? Waar hoor ik bij? Wie zijn de anderen en wil ik wel bij ze horen? Als ik niet bij hen hoor, bij wie hoor ik dan wel? Je merkt dat je anders bent dan de mensen om je heen. Desintegratie gaat vaak gepaard met verdrietige en nare gevoelens. Dabrowski ontkent dat niet, maar ziet die gevoelens als noodzakelijk onderdeel van een uiteindelijk positief proces. Door de crisis – een depressie, hevige boosheid, ziekte – zet je je af tegen je omgeving en juist als je daar midden in zit kun je heel veel over jezelf leren en jezelf ontwikkelen. 

Overprikkelbaarheden

Je kunt je misschien wel voorstellen dat deze theorie heel gemakkelijk gekoppeld kan worden aan jongeren tussen de tien en dertig jaar, aangezien in die periode zelfinzicht en persoonsontwikkeling centraal staan. Volgens Dabrowski zijn sommige mensen meer vatbaar voor de persoonsontwikkeling die hij beschrijft dan anderen. Mensen die, zoals hij dat verwoordt, ‘dunnere zenuwen’ hebben, voelen en ervaren dieper en intenser dan anderen. Dit kan zich uiten in vijf gebieden: in beweging (psychomotorisch), in voelen (sensorisch), in emoties, in voorstellingsvermogen (verbeeldend) en in denken (intellectueel). Dabrowski noemt dit de vijf overprikkelbaarheden (overexitabilities). Even een voorbeeld ter verduidelijking: als je een heel rijke verbeelding hebt, kun je veel intensere voorstellingen van iets maken. Dit kan je veel geven. Denk aan een bloementuin en je ziet die meteen voor je, misschien ruik je de bloemen al bijna en hoor je de vogels die in de bomen om de tuin heen fluiten. Maar wat gebeurt er als je aan iets naars denkt? Precies, dan kan je zomaar erg bang worden van je eigen verbeeldingskracht. Een overprikkelbaarheid kan je dus tegelijkertijd iets bijzonder moois en iets extra naars geven. 

Van innerlijk conflict naar crisis

Als een of meerdere van deze overprikkelbaarheden in jouw leven aanwezig zijn, is het goed mogelijk dat je al op heel jonge leeftijd aanpassingsproblemen hebt gehad. Misschien had je moeite met autoriteit, verliep de omgang met leeftijdgenoten niet gemakkelijk, kon je je niet goed aanpassen aan de gang van zaken op school. Vaak levert het ook innerlijke strijd op met jezelf. Ingrijpende gebeurtenissen, zoals de dood van een vriend of vriendin, scheiding van ouders, uitval op school, maar ook biologische veranderingen, zoals de puberteit, kunnen het innerlijke conflict versnellen en het ontstaan van een crisis, zoals een depressie, stimuleren. 

Middenin de crisis

Dabrowski ziet een crisis niet als iets waar je zo snel mogelijk van af moet komen of iets dat je moet onderdrukken. Hij is geen voorstander van het gebruik van medicatie, omdat die ervoor zorgt dat de crisis wordt onderdrukt. Terwijl de crisis je juist kan helpen verder te komen. Het is een kans je te ontwikkelen. Je zet je af tegen de omgeving waarin je zit. De crisis geeft je de mogelijkheid om te desintegreren van die omgeving en de manier waarop je daarmee omgaat. Als het je lukt om problemen niet altijd te wijten aan anderen of je omgeving en de omstandigheden de schuld te geven en je kunt oprecht naar jezelf kijken, dan ben je in staat om te groeien. Je kunt de crisis dan gebruiken als een middel om verder te komen. Het is dan mogelijk om te zien, ook als je er middenin zit, dat het niet alleen maar ellendig en verschrikkelijk is, maar dat het je situatie en je persoonlijkheid kan verbeteren. Je kijkt als het ware over de crisis heen. Als je kunt vertrouwen op je innerlijke kracht om er bovenop te komen, geeft dat je de mogelijkheid om de crisis te overwinnen. Je onderzoekt de situatie en jouw rol daarin en levert een strijd met de oordelen van je omgeving. Omdat de oordelen van je omgeving ook ik jezelf zitten, betekent dit dat je ook een strijd met jezelf aangaat.

Na de crisis

Als je de crisis achter je laat, kun je twee dingen doen: verder gaan op de manier waarop je het altijd al deed, of dingen anders gaan doen. Dat laatste klinkt gemakkelijk, in woorden, maar dat is het niet. Je moet een belangrijke keuze maken en daarnaar handelen. Dat brengt allemaal nieuwe angsten met zich mee: zal mijn omgeving dit wel accepteren? Zal het wel opleveren wat ik denk of zou willen? Als het je lukt om hierin echt jezelf te volgen, dan ben je in de volgende laag beland van Dabrowski’s ‘meerlagigheid’. Je hebt je ontworsteld aan het aanpassen aan de maatschappij en bent aan het desintegreren.

Hierboven staat het proces beschreven waarin je van de ene laag via een crisis naar de volgende laag overgaat. Je hebt dit misschien al meegemaakt of je zit er middenin. Dit proces kan zich op verschillende gebieden manifesteren. Dit betekent dat je meerdere crises kunt doorlopen waarbij je steeds op een ander gebied stappen maakt: bijvoorbeeld op gebied van relaties of vriendschappen, of op intellectueel gebied. 

Persoonsontwikkeling in lagen

Dabrowski onderscheidt vijf lagen van desintegratie. 

Primaire Integratie: in deze laag pas je je aan aan de maatschappij. Je bent tevreden met je leven, je probeert te voldoen aan de verwachtingen van de maatschappij en je stelt geen vragen. Een primair geïntegreerd mens kent weinig innerlijk conflict of zelfreflectie.

Eenlagige desintegratie: dankzij een crisis laat je je niet meer alleen door impulsen leiden. Je ervaart onrust in deze laag omdat je nog onzeker bent over wat je echt wilt. Je wordt heen en weer geslingerd tussen verschillende meningen in jezelf. Soms vind je jezelf geweldig, dan weer denk je heel negatief over jezelf. Sommigen gaan hun problemen uit de weg door te schuilen in games, boeken en series. Anderen vervallen in verslavingen zoals alcohol en drugs. Terugval naar de eerste laag is ook een mogelijkheid.

Spontane meerlagige desintegratie: als je de verandering aangaat, kun je doorgaan naar de derde laag. Er is dan geen weg meer terug. Deze fase is gericht op het afbreken van oude patronen. Hier hoort schuldgevoel bij en schaamte. Het is een langdurig en zeker niet altijd gemakkelijke fase van zelfonderzoek, inclusief conflicten met je omgeving. Gaandeweg ontwikkel je je eigen waarden. 

Georganiseerde meerlagige desintegratie: in deze fase wordt het leuker. Je ontdekt hoe je jezelf uit de problemen kunt halen. Je herkent de situaties en weet hoe daarmee om te gaan. Je kunt je leven steeds beter aanpassen aan je eigen waarden en ervaart meer evenwicht.

Secundaire Integratie: De vijfde laag is een fase waarin je duurzaam en flexibel kunt omgaan met conflicten en ook naar je omgeving een wijs en liefdevolle harmonie uitstraalt. Mensen die deze laag bereiken kunnen eigenlijk niet meer in conflict komen met primair geïntegreerden.